850 jaar kerk in Hattem: van Mons Dei naar de Andreaskerk

HATTEM – Hattem viert zaterdag 5 september 850 jaar kerk. In de Andreaskerk spreken we dominee Wim Hortensius, historicus Teun Juk en Maikel van Vilsteren, voorzitter van het gregoriaanse koor Schola Dominica, over de bijzondere viering en de geschiedenis die eraan voorafging.

Programma

Het programma begint 5 september op de Gaedsbergh, waar in 1176 de parochie Gaedsbergh werd gesticht en daarmee de kerkelijke gemeenschap van Hattem ontstond. Vanuit die plek, waar ooit een kleine kapel stond, voert een bijzondere wandeling naar de huidige Andreaskerk. Onderweg komt de geschiedenis van Hattem letterlijk tot leven.

Het initiatief voor de viering ontstond vanuit de gemeenteraad. Daar werd de vraag gesteld of er ook aandacht zou zijn voor 850 jaar kerspel Hattem. Die vraag kwam vervolgens aan de orde in het Pastoresconvent, waarin de voorgangers van de verschillende kerken in Hattem periodiek overleg hebben.

Dominee Wim Hortensius besloot de handschoen op te pakken en schakelde Teun Juk in. Juk houdt zich al jarenlang bezig met kerkgeschiedenis. Ook Maikel van Vilsteren raakte bij de organisatie betrokken. Hij woont in Hattem en is oprichter van het gregoriaanse koor Schola Dominica. Toen hij in de Hattemer las over de vraag vanuit de gemeenteraad, stuurde hij een bericht naar de gemeente. Samen met Wytske Verschoor van de gemeente Hattem vormen zij de organisatie van de viering.

Geschiedenis

Wie wil begrijpen waar Hattem als kerkelijke gemeenschap vandaan komt, moet terug naar de twaalfde eeuw. In 1176 ontstond de parochie Gaedsbergh als afsplitsing van de moederparochie Epe. Toentertijd stond er al een kapel op de Gaedsbergh. In de tijd voordat deze kapel werd gebouwd, gingen inwoners van het noordoostelijke deel van de Veluwe eerst in Vaassen en later in Epe naar de kerk. De bevolking groeide in de elfde en twaalfde eeuw. Een eigen kerk in Hattem werd daardoor wenselijk. Niet alleen Hattem kreeg in 1176 een eigen parochie; ook Heerde en Vorchten werden in dat jaar een zelfstandige parochie. Bisschop Godfried van Utrecht stichtte de nieuwe kerk op de Gaedsbergh, ook aangeduid als Mons Dei, Latijn voor ‘Godsberg’. De stichting van een zelfstandige parochie betekende dat inwoners voortaan dichter bij huis konden worden gedoopt, de sacramenten konden ontvangen en begraven konden worden.

Viering

Tijdens de viering op 5 september krijgen bezoekers de gelegenheid om die geschiedenis zelf te ervaren. De middag begint om 14.30 uur bij de pastorie aan de Gaedsbergh 11/13. Daar vertellen Hortensius en Juk over de Gaedsbergh en over de geschiedenis van de eerste tufstenen kapel die hier ooit stond. Rond 14.45 uur begint een wandeling richting de Andreaskerk. De route voert over het voormalige spoortracé, met zicht op Hattem, en vervolgens door het gebied van het vroegere Hattem-dorp. Rond 1560 bestonden er namelijk een Hattem-dorp en een Hattem-stad. Het dorp lag buiten de stadsmuren en kende zijn eigen voorzieningen. Zo had zowel Hattem-dorp als de stad een eigen molen. De molen van Hattem-dorp stond aan de Eijerdijk.

Via de voormalige Dorpsweg, die vroeger deel uitmaakte van een stuwwal, gaat de route richting de plek waar ooit de Dorpspoort stond. Vervolgens komen de deelnemers uit op het Tinneplein. Stadsgids Gerard Libert vertelt daar over deze bijzondere plek en over het voormalige Dikke Tinne-kasteel. De wandeling is niet verplicht. Wie alleen naar de Gaedsbergh, het Tinneplein of de bijeenkomst in de Andreaskerk wil komen, kan dat ook. Ook fietsers en mensen met een scootmobiel kunnen deelnemen.

Middeleeuwse muziek

Vanaf 15.00 uur klinkt vanaf de toren van de Andreaskerk het carillon. Stadsbeiaardier Martien van der Knijff speelt tot 15.30 uur speciale muziekstukken. Bij aankomst bij de kerk staat het Sint Anna Schuttersgilde klaar met een erehaag. Van 15.30 tot 16.30 uur vindt in de Andreaskerk een feestelijke bijeenkomst plaats met medewerking van Schola Dominica en de Andreascantorij. Schola Dominica telt bijna dertig zangers en staat onder leiding van Anand Blank. Het koor gregoriaanse koor is verbonden aan de Dominicanenkerk in Zwolle.

Voor het programma van de viering heeft Van Vilsteren contact gezocht met Herman Weelink, dirigent van de Andreascantorij. De twee koren vertegenwoordigen verschillende muzikale tradities die samen een bijzonder verhaal vertellen over de geschiedenis van de kerk. “Schola Dominica zal gregoriaanse liederen zingen die ook in de middeleeuwen werden gezongen”, legt Van Vilsteren uit. “De Andreascantorij zingt meer eigentijdse liederen en werken van Bach. Zo zullen een katholiek en een protestants koor samen het programma afsluiten.”

Het orgel wordt tijdens de viering bespeeld door organist Jaap Zwart. Teun Juk vertelt tussen de muzikale onderdelen door over de geschiedenis van de Andreaskerk. Wim Hortensius treedt op als ceremoniemeester.

Katholieke en protestantse kerk

De muzikale samenwerking sluit volgens Juk mooi aan bij de geschiedenis van het kerkgebouw. De Andreaskerk werd oorspronkelijk als katholieke kerk gebouwd. Na de Reformatie, rond 1580, kreeg het gebouw een protestantse inrichting. “Ik noem de Andreaskerk daarom ook wel een ‘protolieke kerk’”, zegt Juk. “Je ziet in één gebouw verschillende perioden uit de geschiedenis van Hattem terug.”

Voor Van Vilsteren is juist die verbinding tussen historie en muziek een belangrijk onderdeel van de viering.

De organisatoren benadrukt het bijzondere karakter van het programma dat is samengesteld voor een breed publiek. “Het gaat om de beleving”, zegt Juk. „Dat je buiten start op de plek waar het 850 jaar geleden begon en vervolgens een unieke wandeling maakt richting de Andreaskerk op de Markt, met onderweg een boeiend programma.” Ook Hortensius benadrukt dat het programma meer is dan alleen een historische terugblik. “Je komt op plekken waar je nog nooit bent geweest. Het is een uniek programma. Echt Hattem ten top.”

Daarmee wordt 5 september niet alleen een viering van een kerkelijk jubileum, maar ook een wandeling door de ontstaansgeschiedenis van Hattem. Van de kleine nederzetting op de Gaedsbergh, via het ontstaan van de parochie en de ontwikkeling van de middeleeuwse stad, naar de Andreaskerk die eeuwen later nog altijd het hart van Hattem vormt. De bijeenkomst is vrij toegankelijk en aanmelden is niet nodig. Na afloop van het programma wordt de viering van Hattem 850 jaar kerk afgesloten in de Andreaskerk met een gezellig samenzijn.

Lees het volledige artikel in de Hattemer van deze week.